Memurun işe girişinden emekliliğine kadar gündelik hayatını belirleyen temel metin, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu‘dur. İzin talebinden disipline, ticaret yasağından maaş kalemlerine kadar birçok konu bu kanunda düzenlenir. Buna rağmen memurların önemli bir bölümü kanunu yalnızca kulaktan dolma bilgilerle tanır ve hak kaybına açık hâle gelir.

Bu yazıda 657 sayılı Kanunun kurduğu çerçeveyi; memurun ödevleri, hakları ve yasakları başlıkları altında, madde numaralarıyla birlikte özetliyoruz. Kanunun tam metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz.

657 sayılı Kanun neyi düzenler?

Kanun, kamu hizmetlerinin memurlar, sözleşmeli personel ve işçiler eliyle gördürüleceğini belirledikten sonra memur statüsünü ayrıntılı biçimde düzenler. Kapsadığı başlıca konular şunlardır:

• İstihdam şekilleri ve sınıflandırma
• Memurluğa alınma şartları ve atama usulleri
• Ödevler, haklar ve yasaklar
• İlerleme, yükselme ve yer değiştirme
• İzin türleri ve süreleri
• Disiplin hükümleri ve görevden uzaklaştırma
• Mali haklar: aylık, gösterge, ek gösterge, zam ve tazminatlar, sosyal yardımlar

Kamudaki diğer statülerle karşılaştırma yapmak isterseniz kamuda istihdam türleri yazımız iyi bir başlangıçtır.

Memurun ödevleri

Kanunun ikinci bölümü memurun ödev ve sorumluluklarını sıralar. Öne çıkan maddeler şunlardır:

Madde	Başlık	Özet
6	Sadakat	Anayasaya ve kanunlara sadakatle bağlı kalmak ve görevini yerine getirmek
7	Tarafsızlık ve devlete bağlılık	Siyasi parti tutumu göstermemek, görevde tarafsız davranmak
8	Davranış ve iş birliği	Resmî sıfatın gerektirdiği itibar ve güvene layık davranmak
10	Amirin görev ve sorumlulukları	Amirin, maiyetindeki memurları yetiştirmesi ve denetlemesi
11	Görev ve sorumluluklar	Mevzuata uymak ve amirin verdiği görevleri yerine getirmek
12	Kişisel sorumluluk ve zarar	Görevin kusurlu yürütülmesinden doğan zarardan sorumluluk
14	Mal bildirimi	Kendisi, eşi ve velayeti altındakiler için mal bildiriminde bulunmak
15	Basına bilgi veya demeç verme	Yetkili amir izni olmadan basına açıklama yapmamak

11. maddede yer alan bir ayrıntı özellikle önemlidir: memur, amirinden aldığı emri Anayasaya, kanuna ve diğer mevzuata aykırı görürse yerine getirmez ve bu aykırılığı emri verene bildirir. Emir yazılı olarak yinelenirse memur bu emri yerine getirmek zorundadır; bu durumda sorumluluk emri verene ait olur.

Memurun hakları

Kanunun üçüncü bölümü memura tanınan hakları düzenler:

• Uygulamayı isteme hakkı (md. 17): Memur, mevzuatta tanınan hakların kendisine uygulanmasını isteyebilir.
• Güvenlik (md. 18): Kanunlarda yazılı hâller dışında memurun memurluğuna son verilemez, aylık ve diğer hakları elinden alınamaz.
• Emeklilik (md. 19): Özel kanununda yazılı şartlar içinde emeklilik hakkı vardır.
• Çekilme (md. 20): Memur, kanunda belirtilen esaslara göre memurluktan çekilebilir.
• Müracaat, şikâyet ve dava açma (md. 21): Memur kurumuyla ilgili konularda müracaat ve şikâyet edebilir, dava açabilir.
• Sendika kurma (md. 22): Memurlar, kanunda öngörülen çerçevede sendika ve üst kuruluş kurabilir ve bunlara üye olabilir.
• İzin (md. 23): Memur, kanunda gösterilen süre ve şartlarla izin hakkına sahiptir.

İzin hakları: yıllık, mazeret ve hastalık

İzinler, memurların en çok soru sorduğu başlıktır. Kanunun düzenlemesi şöyledir:

İzin türü	Madde	Süre
Yıllık izin	102	Hizmeti 1-10 yıl (10 yıl dâhil) olanlar için 20 gün; 10 yıldan fazla olanlar için 30 gün. Zorunlu hâllerde gidiş-dönüş için en çok ikişer gün eklenebilir.
Babalık izni	104/B	Eşin doğum yapması hâlinde istek üzerine 10 gün
Evlenme ve ölüm izni	104/B	Kendisinin veya çocuğunun evlenmesi ya da eşinin, çocuğunun, kendisinin veya eşinin anne, baba ve kardeşinin ölümü hâlinde 7 gün
Mazeret izni	104/C	Bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde 10 gün; zaruret hâlinde öğretmenler hariç 10 gün daha (ikinci izin yıllık izinden düşülür)
Süt izni	104/D	Doğum sonrası analık izninin bitiminden itibaren ilk altı ayda günde 3 saat, ikinci altı ayda günde 1,5 saat
Hastalık izni	105	Uzun süreli tedavi gerektiren hastalıklarda 18 aya kadar, diğer hastalıklarda 12 aya kadar
Refakat izni	105	Sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi şartıyla 3 aya kadar; gerektiğinde bir katına kadar uzatılabilir

Yıllık izinlerin kullanımını düzenleyen 103. maddede kritik bir kural yer alır: cari yıl ile bir önceki yıl hariç, önceki yıllara ait kullanılmayan izin hakları düşer. Yıllık iznini biriktirmeyi düşünen memurların bu sınırı bilmesi gerekir.

Analık izninde 2026 değişikliği

22 Nisan 2026 tarihli ve 7578 sayılı Kanunla 657’nin 104. maddesinde önemli bir değişiklik yapılmıştır. Değişiklikle kadın memura verilen analık izni, doğumdan önce sekiz, doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört haftaya çıkarılmıştır. Aynı düzenleme, bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte ya da tek başına koruyucu aile olan memura, çocuğun teslim edildiği tarihten sonra isteği üzerine on gün izin verilmesini de öngörür.

Kanunun yürürlük cetveline göre bu değişiklik 1 Mayıs 2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Doğum tarihi bu tarihe yakın olan memurların, kendi durumlarına hangi sürenin uygulanacağını kurumlarının insan kaynakları birimiyle teyit etmesi yerinde olur.

Memura getirilen yasaklar

• Toplu eylem ve hareketlerde bulunma yasağı (md. 26)
• Grev yasağı (md. 27): Memurların greve karar vermeleri, grev tertiplemeleri ve bu yolda propaganda yapmaları yasaktır.
• Ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyetlerde bulunma yasağı (md. 28): Memurun ticaret ve sanayi müesseselerinde görev alması kural olarak yasaktır; istisnalar maddede sayılmıştır.
• Hediye alma ve menfaat sağlama yasağı (md. 29)
• Denetimindeki teşebbüsten menfaat sağlama yasağı (md. 30)

Bu yasaklar disiplin hükümleriyle doğrudan bağlantılıdır. Özellikle ticaret yasağı, ek gelir arayan memurlar açısından en sık ihlal edilen ve en sık disiplin soruşturmasına konu olan başlıklardandır. İkinci bir iş yapmayı düşünen memurun, faaliyetin kapsamını önce kendi kurumunun hukuk birimine sorması gerekir.

Mali haklar nasıl düzenlenmiştir?

Kanunun aylık ve mali haklara ilişkin bölümü; gösterge tablosu, ek gösterge, taban aylık, kıdem aylığı, zam ve tazminatlar ile aile yardımı ödeneği gibi kalemleri düzenler. 154. maddeye göre gösterge rakamlarının aylık tutarlara çevrilmesinde kullanılan aylık katsayısı ve taban aylık katsayısı, üçer veya altışar aylık dönemler itibarıyla uygulanmak üzere Genel Bütçe Kanunuyla tespit edilir.

Maaşın hangi kalemlerden oluştuğunu ve hesabın nasıl yapıldığını ayrıntılı olarak memur maaşı nasıl hesaplanır yazımızda ele aldık.

Sıkça Sorulan Sorular

Memur yıllık iznini biriktirebilir mi?

Kısmen. 103. maddeye göre birbirini izleyen iki yılın izni bir arada kullanılabilir; ancak cari yıl ile bir önceki yıl hariç, önceki yıllara ait kullanılmayan izin hakları düşer. Bu nedenle izin biriktirme uygulamada iki yılla sınırlıdır.

Memur ikinci bir işte çalışabilir mi?

Kural olarak hayır. 28. madde ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyetlerde bulunmayı yasaklar; maddede sayılan istisnalar dardır ve her biri kendi şartlarına bağlıdır. Somut bir faaliyetin bu kapsama girip girmediğini, işe başlamadan önce kurumunuzun hukuk müşavirliğine sormanız gerekir.

Memurun aylığı hangi hâllerde kesilebilir?

18. madde, kanunlarda yazılı hâller dışında memurun aylık ve diğer haklarının elinden alınamayacağını düzenler. Bu nedenle aylık kesintisi ancak kanunun açıkça öngördüğü hâllerde ve usulüne uygun bir işlemle mümkündür.

657 sayılı Kanun, memurun günlük iş hayatındaki hemen her sorunun cevabını içerir. Bir konuda tereddüde düştüğünüzde önce kanunun ilgili maddesine bakmak, kurumunuzdan doğru soruyu sormanızı da kolaylaştırır. Kamu görevine yeni başvuracaksanız memur olma şartları yazımız süreci baştan almanıza yardımcı olur.