Memur olmak isteyen herkesin, sınav hazırlığına başlamadan önce cevaplaması gereken bir soru var: Ben bu şartları taşıyor muyum? Yüksek KPSS puanı almak tek başına yeterli değildir; adayın atanabilmesi için kanunun aradığı genel şartları ve başvurduğu kadronun özel şartlarını aynı anda karşılaması gerekir. Her yıl çok sayıda aday, yerleştirildiği kadroya bu şartlardan biri nedeniyle atanamamaktadır.

Bu yazıda memur olma şartlarını, doğrudan 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu metnine dayanarak madde madde açıklıyoruz.

Memur olma şartları hangi maddede düzenlenir?

657 sayılı Kanunun 48. maddesi “Devlet memurluğuna alınacaklarda aşağıdaki genel ve özel şartlar aranır” hükmüyle başlar ve şartları iki başlıkta toplar:

• (A) Genel şartlar: Hangi kuruma, hangi unvana başvurulursa başvurulsun herkes için aranan şartlar.
• (B) Özel şartlar: Görev yapılacak sınıfa ve kurumun kendi mevzuatına göre değişen şartlar.

Genel şartlardan yalnızca birinin eksik olması bile atamayı engeller. Bu nedenle ilan okumadan önce bu listeyi kendi durumunuzla karşılaştırmanız gerekir.

Genel şartlar: kanunun herkesten istedikleri

657’nin 48/A fıkrasında sayılan genel şartlar şunlardır:

1. Türk vatandaşı olmak.
2. Kanunun 40. maddesindeki yaş şartlarını taşımak.
3. Kanunun 41. maddesindeki öğrenim şartlarını taşımak.
4. Kamu haklarından mahrum bulunmamak.
5. Belirli suçlardan mahkûm olmamak: Türk Ceza Kanununun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına ya da affa uğramış olsa bile devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamak.
6. Askerlik durumu bakımından: askerlikle ilgisi bulunmamak, askerlik çağına gelmemiş olmak ya da askerlik çağına gelmişse muvazzaf askerlik hizmetini yapmış yahut ertelenmiş veya yedek sınıfa geçirilmiş olmak.
7. Sağlık şartı: 53. madde hükümleri saklı kalmak kaydıyla görevini devamlı yapmasına engel olabilecek akıl hastalığı bulunmamak.

Dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı: 48/A fıkrasına 2016 yılında eklenen ve güvenlik soruşturmasını düzenleyen 8 numaralı bent, Anayasa Mahkemesinin 24 Temmuz 2019 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması bugün 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu çerçevesinde yürütülmektedir. Hangi kadrolar için arşiv araştırması yapılacağı ilanda ve ilgili mevzuatta belirtilir.

Yaş şartı: 18 yaş kuralı ve istisnası

657’nin 40. maddesi yaş şartını iki fıkrada düzenler:

• Genel olarak 18 yaşını tamamlayanlar Devlet memuru olabilir.
• Bir meslek veya sanat okulunu bitirenler, en az 15 yaşını doldurmuş olmak ve Türk Medeni Kanununun 12. maddesine göre kazai rüşt kararı almak şartıyla Devlet memurluklarına atanabilir.

Kanunda genel bir üst yaş sınırı yoktur. Ancak kurumların kendi mevzuatı belirli unvanlar için üst yaş sınırı getirebilir; örneğin bazı kolluk ve denetim kadrolarında yaş sınırı ilanda açıkça yer alır. Bu nedenle üst yaş sınırını her zaman ilanın özel şartlar bölümünden kontrol edin.

Öğrenim şartı: hangi mezuniyet yeterli?

657’nin 41. maddesine göre genel olarak ortaokulu bitirenler memur olabilir; ortaokul mezunlarından istekli bulunmadığı takdirde ilkokul mezunlarının da alınması mümkündür. Bununla birlikte aynı madde, belirli görevlere atanabilmek veya belirli derecelere yükselebilmek için kuruluş kanunları ve yönetmeliklerle daha yüksek öğrenim derecesi, belirli fakülte veya bölüm mezuniyeti, meslek içi eğitim ya da yabancı dil bilgisi gibi şartların konulabileceğini düzenler.

Pratikte bu şu anlama gelir: mezuniyet düzeyiniz hangi KPSS oturumuna gireceğinizi ve hangi kadroları tercih edebileceğinizi doğrudan belirler. Düzeyler arasındaki farkı KPSS nedir yazımızda ayrıntılı anlattık.

Özel şartlar: kadroya göre değişen kriterler

657’nin 48/B fıkrası özel şartları iki başlıkta toplar: hizmet görülecek sınıf için 36 ve 41. maddelerde belirtilen öğretim kurumlarının birinden diploma almış olmak ve kurumların özel kanunu ya da diğer mevzuatında aranan şartları taşımak. İlanlarda en sık karşılaşılan özel şartlar şunlardır:

• Belirli bir lisans, ön lisans veya ortaöğretim programından mezun olmak (nitelik kodu ile belirtilir).
• Belirli bir sertifika, ustalık belgesi veya mesleki yeterlilik belgesine sahip olmak.
• Sürücü belgesi türü, ağırlıklı olarak şoför ve teknisyen kadrolarında.
• Yabancı dil şartı veya belirli bir dil puanı.
• Boy, kilo ve fiziksel yeterlilik şartları; genellikle kolluk ve güvenlik kadrolarında.
• Görev yerinde vardiyalı veya arazi şartlarında çalışabilir olmak.

Özel şartlar arasında yer alan nitelik kodu uygulaması özellikle önemlidir. Mezuniyetiniz ilanda istenen nitelik koduyla birebir eşleşmiyorsa, puanınız ne olursa olsun yerleştirme sonrasında atamanız yapılmaz. Nitelik kodu kontrolünü tercih aşamasında yapmalısınız; süreci KPSS tercih ve merkezi atama rehberimizde adım adım anlattık.

Şartları taşıyorsanız sıradaki adım ne?

1. Mezuniyet düzeyinize uygun KPSS oturumuna başvurun ve sınava girin.
2. Sonuçlar açıklandıktan sonra puanınızı ve puan türünüzü not edin; sonuç sorgulama adımları için ÖSYM sınav sonuçları sorgulama yazımıza bakın.
3. Yayımlanan tercih kılavuzunda, puan türünüze ve nitelik kodunuza uyan kadroları belirleyin.
4. Tercihlerinizi kılavuzda belirtilen sürede ve kanaldan yapın.
5. Yerleştiğiniz takdirde kurumun istediği atama belgelerini süresi içinde teslim edin.

Kamuda memur dışındaki istihdam biçimlerini de değerlendirmek isterseniz kamuda istihdam türleri yazımızda memur, sözleşmeli personel ve işçi statüleri karşılaştırmalı olarak ele alınıyor.

Şartlar sonradan kaybedilirse ne olur?

Memur olma şartları yalnızca girişte aranmaz; memuriyet boyunca korunması gereken şartlardır. 657 sayılı Kanunun 98. maddesi, memurluğun sona erme hâllerini sayarken bu konuyu açıkça düzenler:

• Memurluğa alınma şartlarından herhangi birini taşımadığının sonradan anlaşılması hâlinde memurluk sona erer.
• Memurluk sırasında bu şartlardan herhangi birinin kaybedilmesi hâlinde de aynı sonuç doğar.
• Aynı madde; memurluktan çıkarılma, çekilme, emekliye ayrılma ve ölüm hâllerini de memurluğun sona erme sebepleri arasında sayar.

Bu düzenleme, atama aşamasında verilen beyanların doğruluğunu kritik hâle getirir. Eksik veya gerçeğe aykırı beyanla yapılan atamalar, yıllar sonra ortaya çıktığında dahi iptal edilebilir.

Atandıktan sonra göreve başlama süresi

Şartları taşıyıp atanan adayın önünde bir de göreve başlama takvimi vardır. Kanunun 62. maddesine göre:

• Aynı yerdeki görevlere atananlar, atama emrinin kendilerine tebliğ gününü izleyen iş günü içinde işe başlamak zorundadır.
• Başka yerdeki görevlere atananlar, atama emrinin tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde o yere hareket ederek belli yol süresini izleyen iş günü içinde işe başlar.

63. madde ise bu sürelere uyulmamasının sonucunu düzenler: belge ile ispatı mümkün zorlayıcı sebepler olmaksızın süresi içinde işe başlamayanların atamaları iptal edilir ve bu kişiler bir yıl süreyle Devlet memuru olarak istihdam edilemez. Bu nedenle atama tebligatının ulaştığı tarihi kayıt altına almak ve süreleri takip etmek büyük önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Memur olmak için üst yaş sınırı var mı?

657 sayılı Kanunda genel bir üst yaş sınırı düzenlenmemiştir; kanun yalnızca alt sınırı belirler. Ancak kurumlar kendi mevzuatlarıyla belirli unvanlar için üst yaş sınırı getirebilir. Bu sınır varsa ilanın özel şartlar bölümünde açıkça yazar.

Adli sicil kaydı olan kişi memur olabilir mi?

Adli sicil kaydının bulunması tek başına engel değildir; belirleyici olan, kaydın 657’nin 48/A-5 bendinde sayılan suçlardan biriyle ilgili olup olmadığı ve verilen cezanın niteliğidir. Durumunuza özgü değerlendirme için başvuru öncesinde ilgili kurumun insan kaynakları birimine danışmanız ve gerekiyorsa hukuki görüş almanız isabetli olur.

Lise mezunu memur olabilir mi?

Evet. Kanunun 41. maddesi genel olarak ortaokul mezunlarının memur olabileceğini düzenler; lise mezunları ortaöğretim düzeyindeki KPSS oturumuna girerek kendi düzeylerine açılan kadroları tercih edebilir. Hangi kadroların lise mezunlarına açık olduğu, ilgili dönemin tercih kılavuzunda nitelik kodlarıyla belirtilir.